جستجوي پيشرفتهبرو جستجو
پیوندها ÏÑÎæÇÓÊ ÇÔÊÑǘارتباط با ماآرشيوشناسنامهصفحه اصلي
تاریخ 1387/09/13 - روزنامه مستقل سراسري صبح ايران(چهارشنبه) نسخه شماره 3201

  ديدگاه ابن سينا و مقايسه آن با برخي فيلسوفان اسلامي 
  استاد: دکترحسن احدي ---دانشجو: مهشاد محمد نوري ( قسمت اول )

به اعتقاد انديشمندان اسلامي انچه نفس انسان را از نفس حيواني جدا مي سازد عقل است . تقسيمات متفاوتي در آثار انديشمندان اسلامي مختلف در مورد عقل صورت گرفته است که مشهورترين انها تقسيم عقل به عقل نظري و عملي است. اما در ميان اين فيلسوفان , و حتي گاه در آثار يک فيلسوف, تفسيري واحد درباره عقل نظري و عملي ديده نمي شود . هدف از مرور حاضر تبيين عقل از نظر بوعلي سيناست.
با مراجعه به آثار اين فيلسوف نيز مشاهده مي کنيم که او عقل را به عقل نظري ( قوه ي عالمه ) و عقل عملي ( قوه عامله) تقسيم ميکند.  عقل نظري ( قوه ي عالمه يا نفس ناطقه) خود داراي چهار مرتبه است که عبارتند از عقل هيولاني, عقل بالملکه, عقل بالفعل و عقل مستفاد. ناگفته نماند که ابن سينا بنياد نظريه ي عقول چهار گانه و مسئله ي عقل فعال را اساسا از فارابي اقتباس کرده است و اما در مورد عقل عملي, در آثار بوعلي سينا چهار اصطلاح درباره عقل عملي قابل تشخيص است. در اين مرور, نظر بوعلي سينا در مورد عقل عملي با نظر برخي ديگر از انديشمندان اسلامي همچون فارابي, قطب الدين رازي و ملاصدرا مقايسه شده است. در برخي از اين اصطلاحات , عقل عملي تنها داراي کارکرد ادراکي است و به قوه درک کننده احکام کلي يا جزئي مربوط به عمل تفسير مي شود. در برخي ديگر از اصطلاحات , عقل عملي گذشته ازکارکرد ادراکي, داراي کارکرد عملي نيز هست. با بررسي اين چهار اصطلاح معلوم مي شود که هيچيک از انها بر دو اصطلاح رايج در ميان فيلسوفان اسلامي منطبق نيست.
واژه هاي کليدي :
عقل, عقل نظري , عقل عملي, قواي نفس, فيلسوفان اسلامي ,ابن سينا
هدف از نوشته ي حاضر بررسي عقل و انواع ان از ديدگاه بوعلي  سينا و مقايسه ي ان با برخي از فيلسوفان اسلامي همچون فارابي, قطب الدين رازي و ملاصدرا است. پيش از بررسي عقل و مفاهيم ان از نظر بوعلي سينا لازم است مقدمه اي درمورد قواي نفس از ديدگاه بوعلي سينا بياوريم تا بتوانيم مفهوم عقل ازديدگاه اين دانشمند بزرگ را با عمق بيشتري مورد بررسي قرار دهيم .
قواي نفس از ديدگاه ابن سينا
ابن سينا معتقد است که جز جمادات , همه موجودات داراي نفس هستند. بدين ترتيب همه موجودات زنده , اعم از گياهان و حيوانات و انسانها و نيز افلاک , از نفس برخوردارند و نفس منشا حيات وزندگي است. ابن سينا نفس را کمال اول براي جسم  طبيعي آلي  ( جسم طبيعي که آلت نفس براي انجام فعل است ) معرفي مي کند.
نفس نباتي و حيواني
او معتقد است که انسان از سه نفس نباتي , حيواني و انساني برخوردار است. نفس نباتي داراي سه قوه و در نتيجه سه کارکرد است. اول قوه غاذيه که عمل هضم غذا را انجام مي دهد. دوم قوه نمو يا منميه يا ناميه که عمل نشو نما و زياد کردن جسم از اوست و سوم قوه موليد که عمل توليد مثل را انجام مي دهد.
نفس حيواني داراي دو قوه محرکه و مدرکه است. با قوه محرکه , نفس بطور ارادي بدن را به حرکت وا مي دارد و با قوه مدرکه , جزئيات را درک مي کند.
از انجا که عقل عملي ( قوه عامله ) با قوه محرکه مرتبط است , مناسب است توضيحي درباره قوه محرکه داشته باشيم .
نفس حيواني - قوه ي محرکه
نفس حيواني شامل دو قوه ي اختصاصي است: قوه ي مدرکه , ابن سينا بحث درباره ي قوه ي محرکه را در کتاب شفا نسبتا به اجمال برگزار کرده است:
اين قوه خود بر دو قسم است: يا محرکه است , به نحوي که باعث حرکت مي شود يا محرک است, طوري که فاعل حرکت مي شود. به عبارت ديگر قواي محرکه يا به صورت انگيزه عمل مي کنند, مانند قوه ي کشش و شوق و يا از عمل و رفتار سر بر مي آورند, مانند قوه يا نيرويي که در اندامها به وجود مي ايد يا حرکت را پديد اورد. قوه ي محرکه انجا که منشا» حرکت مي شود, قوه ي نزوعيه يا شوقيه نيز خوانده مي شود. براي اينکه موجود حرکتي انجام دهد, ابتدا در قوه تخيل صورت مطلوب و نافع يا صورت نا مطلوب شيئي ترسيم مي شود. انگاه ,  قوه محرکه عضلات و اندام ها را  براي نزديکي به محرک يا دوري از ان بر مي انگيزاند. براي قوه ي محرکه دو شاخه وجود دارد: شاخه ي نخست ان را قوه ي شهواني مي نامند. قوه ي شهواني , به مجرد تحريک به سوي امر لذت بخش يا انچه در تخيل نافع است مي گرايد و به طرف ان محرک جلب مي شود. شاخه ي ديگر قوه ي نزوعيه , قوه ي غضبيه است. هدف از وجود قوه ي غضبيه دفع امري است که تصور مي شود منافي با منافع خويش است.
قوه ي محرکه ي فاعل حرکت , قوه اي است که در اعصاب و عضلات بر انگيخته مي شود . اين قوه مي تواند عضلات را بکشد و تارها و ربطهاي متصل به اعضا را به سوي جهت و مقصود بکشاند و نيروي عضلاني را رها کند.
در روانشناسي جديد حالت ها و کيفيت هاي  منتسب به قوه ي شوقيه تحت عنوان  کلي و عام انفعالات مورد بحث قرار مي گيرد و مقولاتي از قبيل انگيزش , هيجان و نيازها به اين امر اختصاص مي يابد.
نفس انساني
نفس انساني از دو قوه عالمه و عامليه برخوردار است. به اين دو قوه عقل نظري و عقل عملي نيز گفته مي شود . توضيح اين دو قوه موضوع اصلي اين نوشته است.
به جز قوه ي عالمه و عامله , ساير قوايي که ذکر انها رفت بين انسان و ساير حيوانات مشترک است. بنابراين نفس بر اساس قوه محرکه بطور ارادي بدن را به حرکت در مي اورد و با قوه مدرکه جزئيات را درک مي کند. اين دو عمل يعني تحريک ارادي وادراک جزئي ميان انسان و چارپايان مشترک است. اما نوع خاصي از ادراک يعني ادراک کليات ونوع خاصي از عمل , يعني عملبر اساس تامل عقلاني وجود دارد که مختص انسان است.
معناي لغوي عقل
عقل در لغت به معناي منع , نهي , امساک , حبس و جلوگيري , بند کردن و بستن است. مثلا عقل البعير يعني شتر را بست و العقل الدوا» البطن يعني دوا شکم را بند کرد. درضمن ساير کاربردهاي اين ماده به هر معنايي که به کار رفته باشد به همين معنا مربوط است و عاقل کسي است که از قول و فعل ناپسند امساک کند. خليل نحوي گفته است که عقل نقيض جهل است و عاقل کسي است که نيک فهم و وافر العقل باشد.
به همين خاطر است که علي ( ع) فرموده است: العقل عقلان : مطبوع و مسموع و با ينفع مسموع اذا لم يک مطبوع , کما لا ينفع ضو» الشمس و ضو»العين يعني عقل دو نوع است مطبوع و مسموع و در علم يا عقل مسموع نفعي نيست اگر علم مطبوع نباشد, همچنانکه نور خورشيد سودي ندارد در حاليکه چشم را نوري نباشد و منظور رسول اکرم ( ص ) از اينکه ميفرمايد: ماخلق الله خلقا اکرم عليه منالعقل همان عقل مطبوع است و انگاه که مي فرمايد: ما کسب احد شيئا افضل من عقل يهديه الي هدي او برده عن ردي به عقل مسموع اشاره دارد.
عقل از نظر ابن سينا
وجه تمايز انسان و حيوان از ديدگاه فلاسفه ي اسلامي عقل است. تعبير ديگر ابن سينا از عقل همان نفس ناطقه است. از نظر ابن سينا عقل دو نوع است: عقل نظري ( يا مراتب چهارگانه نفس ناطقه ) و عقل عملي . ابن سينا در کتب شفا و نجاه عقل نظري را معادل قوه ي عالمه و عقل عملي را معادل قوه ي عامليه به کار برده است.
ادامه دارد


نسخه چاپي ارسال به دوستان
 
ورزشي و در قلمرو ورزش
سياسي
دريچه هنر
دانش و پژوهش
اقتصاد و بازار
مرز پرگهر
خبر و دانشگاه
آزمون و سنجش
آگهي هاي روزنامه آفرينش
صفحه اصلی - شناسنامه آفرینش - آرشیو آفرینش - ارتباط با ما - درخواست اشتراک - پیوندها - جستجوی پیشرفته